رقابت با رییس جمهورها

بررسی دور دوم انتخابات‌های ریاست جمهوری

اشاره: طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران تاکنون، جمعاً 28 بار به آراء مردم مراجعه شده است‌. از برگزاری اولین همه‌پرسی که 12 فروردین 1358 برای برقراری جمهوری اسلامی در کشور ترتیب یافت‌، تا هشتمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی. اما طی این 30 سال، کمترین بررسی‌های پسینی متوجه دومین دوره ریاست جمهوری‌ها بوده است که تنها 3 انتخابات از مجموع 28 انتخابات را به خود اختصاص می‌دهد.

با توجه به در پیش بودن چهارمین انتخابات ریاست جمهوری که رییس‌جمهور مستقر امکان نامزدی مجدد را دارد، بررسی انتخابات‌های ریاست جمهوری دوره‌های ششم، هشتم و دهم خالی از لطف نیست:

چهارمین دوره انتخابات ریاست جمهوری، 25 مرداد 1364 در حالی برگزار شد که شرایط کشور از چندین بُعد، بسیار ویژه بود. طولانیشدن دفاع مقدس و گرفتار بودن تمام توان کشور در مشکلات جنگ از یک سو و اختلافاتی که پس از استعفای وزرای مخالف نخست‌وزیر علنی‌تر شده بود از سوی دیگر سبب گردیده بود فضای انتخابات رنگ‌وبوی متفاوت‌تری از 9 انتخابات پیش از خود داشته باشد.

 

پس از چند سال حوادث تلخ، انتخابات ریاست جمهوری دوره چهارم در شرایط نسبتاً آرام و بدون مشکل در برنامه‌ریزی و اجرای آن به‌وقوع پیوست. با پاک شدن فضای سیاسی کشور از نفاقی که در سال‌های نخست بروز کرده بود و اتفاق نظر نیروهای وفادار به انقلاب نسبت به تداوم ریاست جمهوری آیت‌الله خامنه ای، نامزد مشخص حاضر در صحنه از مدت‌ها پیش مشخص شده بود. اما در این زمان جریان لیبرال که پیش از این با تحریم انتخابات دومین دوره مجلس، عملاً از حاکمیت خارج شده بود؛ نامزدی مهدی بازرگان را پیگیری می‌کرد.

با قطعی بودن حمایت تشکل‌های عمده از نامزدی آیت‌الله خامنه‌ای و با توجه به تصویب قانونی که لزوم کناره‌گیری از مناصب عالی دولتی را برای شرکت در انتخابات شرط کرده بود؛ چهره‌های مطرح کمی در انتخابات ثبت نام کردند و از میان 50 نفر که برای نامزدی انتخابات ثبت نام کرده بودند، تنها صلاحیت 3 نفر تأیید شد.

با رد صلاحیت بازرگان، جریان موسوم به نهضت آزادی با صدور اطلاعیه‌ها و مصاحبه با رسانه‌های بیگانه به سم‌پاشی علیه شورای نگهبان پرداخت. این در حالی بود که به‌واسطه مواضع مغایر فضای انقلابی که از سوی نهضت آزادی اتخاذ می‌شد، در صورت تأیید صلاحیت نیز، او هیچ شانسی برای پیروزی نداشت. با این حال، بازرگان در مصاحبه با نیوزویک علت رد صلاحیت خود را چنین توضیح داد "چون حاکمیت می‌دید که ممکن است ما در انتخابات حائز اکثریت باشیم، چنین تصمیمی گرفت."

پس از این جنجال‌ها، آیت‌الله خزعلی از اعضای وقت شورای نگهبان در مصاحبه‌ای دلایل رد صلاحیت بازرگان را رسماً اعلام کرد. عمده دلایل رد صلاحیت او، اعلام موضع برای انحلال مجلس خبرگان، استعفا از دولت در اعتراض به تسخیر لانه جاسوسی امریکا، حمایت از مواضع ضد اسلامی حسن نزیه، مخالفت با ولایت فقیه و مبانی جمهوری اسلامی بود.

علی اکبر ناطق نوری وزیر کشور وقت نیز در مصاحبه‌ای که دوازدهم مردادماه 1364 در جراید به چاپ رسید، در این خصوص گفت: «مایل بودیم مهندس بازرگان کاندیدا شود تا طرفدارانش مشخص شوند و دنیا متوجه بشود که ایشان طرفداران چندانی ندارند. کاندیدا بودن نامبرده موجب می‌شد که حزب اللهی‌ها بیشتر در صحنه باشند. حتی جلسات شورای نگهبان از حد معمول هم بیشتر طول کشید و به علت اینکه ایشان از امیرانتظام که جاسوس امریکا بود و به حبس ابد محکوم شده است، دفاع کرد و گفت امیرانتظام هر کاری انجام داده‌اند، به دستور من بوده، بدین جهت شورای نگهبان در مجموع صلاحیت او را رد کرد.»

سرانجام 3 نامزد اصلی انتخابات به رقابت با یکدیگر پرداختند. رقابت 2 نامزد دیگر بیش از آنکه با رییس‌جمهور باشد، با نخست وزیر دولت سوم بود. حبیب‌الله عسگراولادی یکی از وزرایی بود که در میانه دولت میرحسین موسوی از دولت او کناره گرفته بود و محمود کاشانی نیز که سرپرستی هیئت ایرانی در دادگاه بین‌المللی لاهه در بررسی دعاوی ایران نسبت به امریکا را عهده‌دار بود، پس از اختلاف با موسوی برکنار و به ایران فراخوانده شده بود.

انتقادات این دو از دولت موسوی با واکنش شدید حامیان او مواجه شد، تا آنجا که سرحدی‌زاده که وزیر کار کابینه سوم بود، سخنان عسگراولادی و کاشانی را با تندی تمام پاسخ داد و آنها را متهم به هم‌صدایی با لیبرال‌ها، منافقین و صدای امریکا و صدای بختیار کرد و در پاسخ آنها که از نادیده گرفته شدن بخش خصوصی و دولتی شدن همه امور گلایه کرده بودند، گفت: «مگر دولت اسلامی جز مردم است؟ مگر دولت اسلامی از ما بهتران است که اینها مدام او را متهم می‌کنند که شما کار را از مردم گرفته‌اید؟»

اما علی‌رغم این رقابت‌ها، عسگراولادی و کاشانی حمایت هیچ تشکلی را پشت سر خود نداشتند و حتی گفته می‌شود در جلسه شورای مرکزی حزب جمهوری اسلامی، عسگراولادی رأی خود را نیز به آیت‌الله خامنه‌ای اعلام می‌کند. در مقابل اما آیت‌الله خامنه‌ای نامزد مورد اتفاق‌نظر تشکل‌های عمده‌ای همچون جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، جامعه روحانیت مبارز، حزب جمهوری اسلامی، دفتر تحکیم وحدت و... بود.

سرانجام در حالی که خبری از آن احساس خطر و ضرورت شرکت در انتخابات‌های پیشین در میان مردم نبود، در روز 25/5/1364 انتخابات دوره چهارم ریاست جمهوری برگزار گردید. واجدین شرایط در این سال نزدیک به 26 میلیون نفر بودند که نزدیک به 14 میلیون نفر آنها در انتخابات شرکت کردند. آیت‌الله خامنه‌ای (مد ظله العالی) در رقابت با 2 نامزد دیگر، با بیش از 12 میلیون رأی، حدود 86 درصد آرای شرکت‌کنندگان و 46،5 درصد آرای کل واجدین شرایط (اعم از شرکت‌کنندگان و غایبان در انتخابات) را به‌دست آوردند.

ایشان در دوره اول ریاست جمهوری خود نیز در رقابت با 3 نامزد دیگر، نزدیک به 16 میلیون رأی؛ 95 درصد آرای شرکت کنندگان و 70 درصد آرای کل واجدین شرایط (اعم از شرکت کنندگان و غایبان در انتخابات) را به‌دست آورده و آمار بالاترین رأی مردم در انتخابات‌های ریاست جمهوری را به خود اختصاص داده بودند.

روز 14 شهریور در خجسته سالروز عید سعید غدیرخم، امام(ره) حکم ریاست جمهوری آیت‌الله خامنه‌ای را تنفیذ کرده و فرمودند: «بحمدالله تعالی با تاییدات خداوند متعال و دعای خیر حضرت ولی‌الله الاعظم روحی لمقدمه الفدا، 4 سال ریاست جمهوری با خیر و سلامت و قدرت و عظمت سپری شد. اینک به پیروی از آرای محترم ملت عظیم‌الشأن و آشنایی به مقام تعهد و خدمتگزاری دانشمند محترم، جناب حجت‌الاسلام آقای سید علی خامنه‌‌ای، آرای ملت را پس از پایان دوره کنونی تنفیذ و ایشان را به سمت ریاست جمهوری ایران منصوب می‌نمایم و از خداوند متعال توفیق ایشان را در خدمت به اسلام و ملت و کشور اسلامی خواستارم.»

* چالش در معرفی نخست‌وزیر

در مراسم تنفیذ که در حسینیه جماران برگزار شد، امام(ره) در سخنانی فرمودند: «به فال نیک مى‏گیرم که در یک همچو روز بزرگى، مسئله تنفیذ صورت گرفت. باید عرض کنم که مصادفت با این یوم، مسئولیت‌هاى بزرگى در پیش دارد. حکومت، حکومت حضرت امیر-سلام اللَّه علیه- ووضع حکومت او را ما در نظر بگیریم، و کسانى که در حکومت هستند و در دستگاه‌هاى دولتى هستند، سیره آن بزرگوار را در نظر بگیرند و ببینند که باید چه بکنند... عدالت را اجرا کنید...»

روز 18 مهر ماه 64، مراسم تحلیف ریاست جمهوری برگزار شد. آیت‌الله خامنه‌ای هنگام مراسم تحلیف در حضور نمایندگان مجلس اظهار داشتند: «قانون اساسی ابزارهای لازم برای عمل به این سوگند را مشخص کرده است. در صورتی که رئیس‌جمهور این ابزارها را در اختیار داشته باشد، خواهد توانست به این سوگند عمل کند وگرنه این سوگند، حکم فقهی‌اش برای فقها روشن است.»

دو اصل یاد شده، ناظر به معرفی نخست‌وزیر از سوی رئیس‌جمهور و تصویب وزرای پیشنهادی نخست‌وزیر بود.

اما معرفی نخست‌وزیر بیش از یک ماه ونیم به‌طول انجامید. گویا پس از اختلاف‌نظرهای رییس‌جمهور و نخست‌وزیر در دولت سوم و کناره‌گیری وزرای دارای افکار نزدیک‌تر به رئیس‌جمهور، شرط ایشان برای نامزدی مجدد این بوده است که نخست‌وزیر را خود انتخاب نمایند. ناطق نوری در خاطرات خود از آن روزها می‌گوید: «وقتی برای بار دوم مقام معظم رهبری به ریاست جمهوری برگزیده شدند، بین ایشان و امام یک بحثی در مورد انتخاب نخست‌وزیر بود، ایشان می‌گفت اگر من رییس‌جمهور بشوم، در انتخاب نخست وزیر هر کسی را که بخواهم، خودم باید تصمیم بگیرم و این علامت را هم امام ظاهراً داده بودند که خود شما تصمیم بگیر، لذا ایشان کاندیدا شدند.»

پس از انتخابات، ایشان به مشهد رفته و سخنانی ایراد فرمودند که حاکی از تمایل به تغییر نخست‌وزیر بود. از سخنرانی ایشان در مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری در جماران نیز این موضوع استنباط می‌شد.

اما پس از آن، 135 نفر از نمایندگان مجلس در نامه‌ای به امام با بیان اینکه "جریانى خاص و گسترده و طیفى معلوم و مشخص، تغییر دولت را حمایت و همراهى مى‌کند" تهدید کردند که "چون دولت جدید تجربه و تلاش و امکانات فراوان‌ترى ندارد و از داشتن اکثریتى قاطع در مجلس و بین مردم برخوردار نیست، به موفقیت‌هاى لازم دست نخواهد یافت و در نتیجه کشور دچار بحران مى شود."

امام خمینی در 5 مهرماه 1364 در پاسخ به این نامه فرمودند: «با تشکر از حضرات آقایان، اینجانب چون خود را موظف به اظهار نظر مى‌دانم، به آقایانى که نظر خواسته‌اند، از آن جمله جناب حجت‌الاسلام آقاى مهدوى و بعضى آقایان دیگر، عرض کردم آقاى مهندس موسوى را شخص متدین و متعهد، و در وضع بسیار پیچیده کشور، دولت ایشان را موفق مى‌دانم، و در حال حاضر، تغییر آن را صلاح نمى‌دانم. ولى حق انتخاب با جناب آقاى رئیس‌جمهور و مجلس شوراى اسلامى محترم است.»

ناطق نوری در خصوص معرفی دوباره موسوی می‌گوید: «چند روزی که گذشت، نظر امام عوض شد. علتش این بود که گویا آقای "محسن رضایی" به عنوان فرمانده سپاه خدمت امام رسیده و گفته بود که موقعیت آقای موسوی در جنگ و بین جوان‌ها به‌گونه‌ای است که اگر ایشان نخست‌وزیر نشوند، جنگ لطمه می‌خورد. طبیعی است که برای امام در آن روزها هیچ چیز حیاتی‌تر از مسئله‌ی جنگ نبود، لذا بعد از گزارش محسن رضایی، لحن امام عوض شد... کم‌کم به حاج احمد آقا و دیگران فرمودند که آقای مهندس موسوی معرفی شود. مقام معظم رهبری در مقام رییس‌جمهوری در یک محذوریت عجیبی قرار گرفته بودند. از یک طرف احساس می‌کرد از نظر شرعی و وظیفه به مصلحت کشور نیست مهندس موسوی را معرفی کند و از طرف دیگر نظر امام آقای موسوی بود. بنابراین برای حضرت امام نامه‌ای نوشتند که "اگر حضرت عالی تشخیص می‌دهید که باید مهندس موسوی را معرفی کنم، حکم کنید، شما رهبر هستید. شما روز قیامت جواب دارید، ولی من جواب ندارم کسی را که مصلحت نمی‌دانم، نخست وزیر کنم، مگر این که حکم ولی فقیه بالای سر او باشد. حضرت عالی حکم کنید تا من ایشان را بگذارم"، امام هم می‌فرمودند: "من حکم نمی‌کنم. من حرف خودم را می‌زنم" بن بست عجیبی پیش آمده بود.»

حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی نیز در خاطرات خود در این خصوص می‌نویسد: «آیت‌الله خامنه‌ای تمایلی به نامزد شدن مجدد نداشتند و با اصرار ماها و نیز خواست امام پذیرفتند و همان موقع نظرشان را راجع به کابینه گفته‌اند و اکنون حجت دارند، ولی نمی‌خواهند از نظر امام تخلف کنند... نظر آقای خامنه‌ای این است که اینها خوب کار نکرده‌اند و جایز نیست دوباره مأمور تشکیل کابینه شوند. زمان طولانی بحث کردیم، ولی به نتیجه نرسیدیم. مشکل عمده ایشان، اظهارنظر امام است...»

وی ذیل تاریخ 25 شهریور نیز از مراجعه بهزاد نبوی و محسن نوربخش به او و اظهار نگرانی آنها از احتمال تعویض دولت یاد کرده و می‌نویسد: «از من خواستند دخالت کنم و مانع شوم.»

حجت‌الاسلام ناطق نوری در ادامه خاطراتش با بیان اینکه به اتفاق حضرات آیات مهدوی کنی، جنتی و یزدی برای گشودن گره از این مشکل به خدمت امام رسیدیم، می‌افزاید: امام(ره) در پاسخ به ضرورت حکم کردن ایشان می‌فرمایند: «من حکم نمی‌کنم، اما من به عنوان یک شهروند حق دارم نظر خودم را بدهم یا خیر؟ من به عنوان یک شهروند، اعلام می‌کنم که انتخاب غیر از ایشان، خیانت به اسلام است.»

وی در ادامه می‌گوید: «این جمله را که ایشان فرمودند، همه چیز روشن شد و واقعاً معلوم شد که موضوع چقدر عمق دارد. پس از این که فهمیدیم نظر قطعی امام، مهندس موسوی است، در محل دفتر ریاست جمهوری خدمت آقای خامنه‌ای رفتیم و ماجرا را خدمت ایشان شرح داده و گفتیم این دیگر حکم است. امام فقط لفظ حکم را نگفتند. امام تا آخر ایستاده است. این که ایشان می‌فرمایند جز موسوی خیانت به اسلام است، حکم است. آقای خامنه‌ای فرمودند برای من اتمام حجت شد؛ لذا تصمیم گرفتند و مهندس موسوی را برای نخست‌وزیری مجدد معرفی کردند.»

نمایندگان مجلس شورای اسلامی در جلسه‌ی علنی ۱۷۹ مورخ 21/7/ ۱۳۶۴ با ۱۶۲ رأی موافق از ۲۶۲نفر عده‌ی حاضر در جلسه، به نخست‌وزیری مجدد مهندس میرحسین موسوی رأی اعتماد دادند. ۷۳ نفر نیز رأی مخالف و ۲۶ نفر هم رأی ممتنع (که درحقیقت مخالف محسوب می‌شد) دادند که این ماجرا خود سرآغاز بحث‌های مفصل بعدی گردید.

این رخداد حاصل فضایی جدید در عرصه سیاسی بود که به تازگی و با انتشار روزنامه رسالت علنی‌تر شده بود. روزنامه‌ای که با فاصله‌ای اندک از انتخابات ریاست جمهوری چهارم منتشر شد. آیت‌الله احمد آذری قمی که مدیرمسئولی این نشریه را برعهده داشت از اعضای مؤسس و دبیر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بود. آیت‌الله آذری قمی برای انتشار روزنامه خود از افرادی چون حبیب‌الله عسگراولادی، پرورش، احمد توکلی و مرتضی نبوی بهره گرفت که همگی از منتقدین سفت‌وسخت نخست‌وزیر بودند.

به این ترتیب، دولت چهارم با فراز و نشیبی که بر سر معرفی نخست‌وزیر رخ داد، سرانجام به مرحله معرفی کابینه رسید. آنچنان که روزنامه رسالت در تاریخ 2 آبان 1364 به نقل از منابع غیررسمی اعلام کرد که 12 وزیر از میان 24 وزیر پیشنهادی نخست‌وزیر توسط رییس جمهور پذیرفته نشده است. سرانجام کابینه با تغییر اساسی تشکیل شد، به نحوی که تنها 6 وزیر ثابت مانده بود.

اما این پایان کشمکش‌های موسوی در دوره دوم خود نبود و سرانجام با تشدید اختلافات او با اعضای دولت و مجلس سوم که به تازگی از میان همفکرانش شکل گرفته بود اما اینک به وزرای پیشنهادی او رأی نمی داد، وی در 15 شهریور 1367 استعفا کرد. این استعفا درست در روزهای پس از پذیرش قطعنامه و جو ملتهب پس از آتش‌بس به عرصه مطبوعات کشیده شده بود، بی آنکه درباره آن با امام امت مشورتی صورت پذیرد. این بی‌دقتی و خالی نمودن عرصه و پدید آوردن بحران در سال پایانی دولت ششم در شرایطی که انسجام اجتماعی کشور در تهدید بود، سبب رنجش امام و عتاب ایشان گردید، آنچنان که در نامه‌ای خطاب به میرحسین موسوی فرمودند: «حق این بود که اگر تصمیم بدین کار داشتید، لااقل من و یا مسئولین رده بالای نظام را در جریان می‌گذاشتید. در زمانی که مردم حزب‌الله برای یاری اسلام، فرزندان خود را به قربانگاه می‌برند چه وقت گله و استعفا است. شما در سنگر نخست‌وزیری در چارچوب اسلام و قانون اساسی به خدمت خود ادامه دهید، در صورتی که نسبت به بعضی از وزرا به توافق نمی‌رسید چون گذشته عمل شود. این حق قانونی مجلس است که به هر وزیری که مایل بود، رأی دهد..." امام در ادامه تصمیم درباره بحث تعزیرات و میزان دخالت دولت در آن را که از دیگر موارد مورد مطالبه موسوی بود، به مجمع تشخیص مصلحت نظام محول فرموده و تصریح کردند: «همه باید به خدا پناه ببریم و در مواقع عصبانیت دست به کارهایی نزنیم که دشمنان اسلام از آن سوء استفاده کنند. مردم ما از این گونه مسائل در طول انقلاب زیاد دیده‌اند. این حرکات هیچ تأثیری در خطوط اصیل و اساسی انقلاب اسلامی ایران نخواهد داشت.»

دولت ششم با تمام مشکلاتی که در پی تصمیمات نخست‌وزیر و برخی چهره‌های شاخص دولت به‌وجود آوردند و شرایط را به سمت پذیرش قطعنامه پیش بردند، اما دستاوردهای بسیاری نیز داشت. از آن جمله می‌توان به خنثی کردن تبلیغات گسترده بلوک شرق و غرب علیه ایران که از ابتدای انقلاب آغاز شده بود، اشاره کرد که سرانجام به افزایش فشار افکارعمومی جهان در راستای حقانیت جمهوری اسلامی در دفاع مقدس و متجاوز شناخته شدن عراق در سال‌های بعد انجامید.

در این دوره، رییس‌جمهور وقت سفرهای متعددی به کشورهای خارجی داشت‌ که نطق سال 1366 ایشان در اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل‌که در آشکار کردن مظلومیت جمهوری اسلامی و توطئه‌های استکبار علیه انقلاب اسلامی سهم به‌سزایی داشت‌، شاخص‌ترین آنها بود.

از مهمترین رویدادهای دوره دوم ریاست جمهوری آیت‌الله خامنه‌ای، می‌توان به پذیرش قطعنامه 598 شورای امنیت سازمان ملل که 26 تیر 1367 به وقوع پیوست، بازنگری قانون اساسی و حذف جایگاه نخست‌وزیری و رحلت بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران در 14 خرداد 1368 اشاره کرد. در پی این رویداد حضرت آیت‌الله خامنه‌ای توسط مجلس خبرگان رهبری‌ به عنوان رهبر انقلاب معرفی گردید. این واقعه کمتر از 2 ماه پیش از برگزاری پنجمین دوره انتخابات ریاست جمهوری رخ داد و به همین جهت ایشان در تاریخ 25/5/1368، پس از 72 روز تصدی توأم رهبری و ریاست جمهوری، از سمت ریاست جمهوری استعفا دادند تا شرایط برای استقرار زودتر رییس‌جمهور جدید مهیا گردد.

 

خرداد 72، اولین انتقادات جدی از هاشمی رفسنجانی

 

حجت‌الاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی چهارمین رئیس‌جمهور ایران بود که در جریان برگزاری پنجمین انتخابات ریاست جمهوری به این سمت انتخاب شد و پیش از آن، برای 3 دوره رییس مجلس شورای اسلامی بود.

او اگرچه در انتخابات دور اول خود با اجماعی میان همه جناح‌ها بر سرکار آمده بود، اما حضورش در رقابت برای دوره دوم در شرایطی دنبال می‌شد که از سوی هواداران مجمع روحانیون و به‌خصوص روزنامه سلام مورد هجمه‌های جدی قرار گرفته بود. جناح موسوم به چپ که با عدم اقبال مردم در انتخابات مجلس چهارم مواجه شده بود، با بهانه قرار دادن رد صلاحیت برخی از چهره‌های خود، موجی از انتقاد را به راه انداخته بود اما عملکردهای بعدی آنها نشان داد که به خوبی پی برده‌اند که در افکار عمومی شانسی برای پیروزی ندارند و بنا دارند تا به بازسازی خود بپردازند و فضا را برای رقیب باز بگذارند. اما این استراتژی هرگز به عدم انتقاد آنها از دولت منتهی نشد.

هاشمی از یک سو مورد نقد آنها بود که وی را عامل شکست و حذف خود در انتخابات مجلس چهارم می‌دانستند و از سوی دیگر، مورد انتقاد جناح راست، به‌دلیل استفاده از افرادی در کابینه خود مانند خاتمی بود. در همین دوره بود که سرانجام خاتمی از وزارت ارشاد استعفا داد و علی لاریجانی جای او را گرفت. با همه این احوالات، انتخابات سال 1372 در شرایط نسبتاً آرامی برگزار شد. التهاب سال‌های اول انقلاب و ناامنی دوران جنگ پشت سرگذاشته شده بود و انفعال جناح چپ و انزواطلبی آن‌ها، شرایط را برای در دست گرفتن مجدد ریاست دولت توسط هاشمی مهیا می‌ساخت. اما در چنین شرایطی، 3 نامزد برای گرمی بخشیدن به فضای انتخابات پا به عرصه گذاشتند. رقابت دکتر عبدالله جعفرعلی جاسبی (رییس دانشگاه آزاد که عملاً منصوب هاشمی بود) و مهندس رجبعلی طاهری (استاندار وقت تهران در دولت اول هاشمی) بیشتر به تأیید سیاست‌های هاشمی شباهت داشت و تنها دکتر احمد توکلی بود که او را به چالش می‌کشید.

توکلی در نطق‌های انتخاباتی‌اش با تمرکز بر بی‌عدالتی اقتصادی و اجتماعی، ناکارآمدی سیاست‌ها و مدیریت‌ها، امتیازطلبی وتجمل‌گرایی کارگزاران، و کم‌اعتنایی آنان به مشارکت سیاسی مردم، سیاست‌های ایدئولوژی‌زدایی و رفاه طلبی، فهرست بلندی از سوء تدبیرها و سوء رفتارهای دولت پنجم را به چالش کشید و موفق شد رأی 4 میلیون ایرانی را جلب کند. این موضوع بی سابقه‌ای در تاریخ انتخابات‌های ریاست جمهوری بود، چون همیشه جز کسی که از ابتدا ریاست جمهوریش پیش‌بینی پذیر بود، دیگران هرگز رأی قابل توجهی نمی‌آوردند.

در این مقطع، مواضع توکلی مورد توجه جناح چپ واقع شد. روزنامه سلام به نمایندگی از این تفکر، به پوشش خبری مناسبی از انتقادات توکلی نسبت به عملکرد دولت پنجم می‌پرداخت، اما هیچگاه از او حمایت رسمی نکرد.

در مقابل، روزنامه رسالت که توکلی خود روزی سردبیر و از بنیانگذاران آن بود، به حمایت تمام قد از هاشمی پرداخت و اخبار توکلی را بسیار کمرنگ‌تر پوشش می‌داد.

در این دوره نیز حمایت اغلب تشکل‌های جناح راست متوجه هاشمی شد. جامعه روحانیت که همچنان هاشمی را به عنوان عضو شورای مرکزی خود می‌شناخت و هنوز اختلاف نظر چندانی با دیگر اعضا نداشت، مورد حمایت این تشکل قرار گرفت. جامعه مدرسین نیز در اعلامیه‌ای که برخلاف موارد مشابه که امضای آیت‌الله مشکینی را در ذیل خود داشت، به امضای آیت‌الله فاضل اعلام کرد با احترام به تمام نامزدها، هاشمی را ارجح می‌داند اما در این اعلامیه نکاتی که به شروط جامعه شباهت داشت نیز اشاره شده بود: «اولاً کابینه‌ خود را از کسانی‌ تشکیل‌ دهند که‌ به‌ مبانی‌ اسلام‌ و اصول‌ اسلام‌ و اصول‌ انقلاب‌ و ولایت‌ فقیه‌ و روحانیت‌ و مرجعیت‌ و ایستادگی‌ در برابر جهانخواران‌، مخصوصاً امریکا، مؤمن‌ باشند و در عین‌ تخصص‌ و تدین‌ در کنار مردم‌ قرار گرفته‌ و به‌ خدمت‌ به‌ مردم‌ افتخار کنند و خود را از این‌ نظر کاملاً متعهد بدانند. ثانیاً در کابینه‌ آینده‌ با فراخوانی‌ تمام‌ استعدادهای‌ کشور، برنامه‌های‌ آینده‌ را چنان‌ تنظیم‌ کنند که‌ بارهای‌ سنگین‌ را از دوش‌ قشر مستضعف‌ و زحمتکش‌ که‌ ستون‌های‌ اصلی‌ انقلابند، بردارند و مشکلات‌ اقتصادی‌ آنان‌ را هر چه‌ سریعتر برطرف‌ نمایند و از هر گونه‌ فساد اداری،‌ به‌ویژه‌ رشوه‌‌خواری‌ جلوگیری‌ نمایند. ثالثاً برای‌ اسلامی ‌کردن‌ هر چه‌ بیشتر وسایل‌ ارتباط‌ جمعی‌ و کل‌ جامعه ایران‌ و نیز جهت‌ تهاجم‌ قوی‌ و نیرومند در برابر شبیخون‌ فرهنگی‌ دشمن‌ و اشاعه‌ فحشا و منکر و ترویج‌ فساد به‌ صورت‌های‌ گوناگون،‌ ارزش‌ ویژه‌ قائل‌ باشند و از هرگونه‌ اسراف‌ و تجمل‌گرایی‌ بپرهیزند.»

حبیب‌الله عسگراولادی دبیرکل جمعیت مؤتلفه اسلامی نیز اعلام کرد حزب متبوعش از کاندیدای جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم حمایت می‌کند که شاید بتوان آنرا به معنی تبعیت از شروط جامعه مدرسین دانست.

مجمع روحانیون مبارز اما در دور دوم بر خلاف دور اول از هاشمی حمایت نکرد، موضع رسمی این تشکل سکوت در برابر نامزدها و دعوت به شرکت بود اگرچه برخی از اعضای آن همچون محتشمی‌پور موضعی تندتر گرفته و اعلام کردند که "نفیاً و اثباتاً در انتخابات شرکت نمی کنند." سازمان مجاهدین انقلاب اما از این نیز پا فراتر نهاد. بهزاد نبوی در مصاحبه با روزنامه سلام که یک روز پیش از انتخابات منتشر شد، گفت: «ما یک کاندیدای اصلی بیشتر نداریم که قطعاً انتخاب خواهد شد. تبلیغات موجود هم به نظر با 2 هدف دنبال می‌شود، اول بالا بردن آراء انتخابات، دوم شناساندن کاندیداهای دیگر برای مقاصد دیگری جز انتخاب آنها به عنوان رییس جمهور.»

سرانجام ششمین انتخابات ریاست جمهوری، 21 خرداد 1372 برگزار شد. واجدین شرایط در سال 1372 بیش از33 میلیون نفر بودند که 16میلیون و 600 هزار نفر از آنها در انتخابات شرکت کردند. حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی با حدود 10 میلیون رأی، نزدیک به 76 درصد آرای شرکت کنندگان و کمی بیش از 32 درصد آرای کل واجدین شرایط (اعم از شرکت‌کنندگان و غایبان در انتخابات) را به دست آورد.

وی در دوره اول خود، در رقابت با تنها رقیب که صرفاً جنبه احتیاطی داشت (دکتر عباس شیبانی)، با نزدیک به 15 و نیم میلیون رأی، 94 درصد آرای شرکت‌کنندگان و 51 درصد آرای کل واجدین شرایط (اعم از شرکت‌کنندگان و غایبان در انتخابات) را به دست آورده بود.

ریزش نزدیک به 5 میلیون رأی در شرایطی رخ داد که کارگزاران دولت پنجم مدعی بودند که رفاه و سازندگی، 2 ارمغان دولتشان است که سبب محبوبیت بی‌بدیل سردار آن شده است. این ریزش تنها متوجه آرای هاشمی نبود که در کل انتخابات نیز نمایانگر بود، به‌طوری که می‌توان گفت که مشارکت 50 درصدی مردم در این انتخابات، در طول 30 سال عمر انقلاب، هیچگاه در دیگر انتخابات‌های ریاست جمهوری تکرار نشده است.

پیام دیگر این انتخابات، آرای رقیب اصلی هاشمی بود. توکلی البته نتیجه این حضور خود را شکست نمی‌داند: «نتیجه‌ی کار بنده در آن سال نه‌تنها شکست نبود، بلکه یک نوع پیروزی بود؛ چرا که بعد از آن، به تدریج دوستان مجلس چهارم برای مقابله با اشتباهات اقتصادی- سیاسی اطرافیان رئیس‌جمهور وقت (که بعدها کارگزاران سازندگی نام گرفتند) اعتماد به نفس پیدا کردند." پس از این انتخابات، وی برای ادامه تحصیل به انگلستان سفر کرد و سرانجام درسال 1375 موفق به کسب درجه دکترای اقتصاد از دانشگاه ناتینگهام انگلستان شد.

اما نگاه هاشمی به این رقیب پیش از انتخابات نیز جالب توجه است. دکتر علی لاریجانی در خاطرات خود از روز 29 دی ماه 1372، می‌نویسد: «یادم هست وقتی بحث ریاست جمهوری در ماه‌ها پیش مطرح بود، روزی قبل از این که دولت تشکیل شود، با آقای هاشمی صحبت کردم که امروز آقای توکلی پیش من آمده و مصمم شده که در انتخابات شرکت کند. به آقای هاشمی گفتم ورود احمد توکلی رأی شما را کم خواهد کرد. آقای هاشمی پرسیدند مثلاً چقدر رأی می‌آورد. گفتم 2 یا 3 میلیون رأی دارد، خندیدند و گفتند 200، 300 هزار رأی هم ندارد! بعد معلوم شد چنین نیست... قبل از انتخابات ریاست جمهوری که طرحی در مورد ساماندهی افکار عمومی در مورد انتخابات را در دولت به عنوان وزیر فرهنگ مطرح کردم، نقد و بررسی زیادی شد. سخن آقای غرضی (وزیر پست، تلگراف و تلفن) از همه جالب‌تر بود که گفتند آقای هاشمی احتیاج به طرح ندارد، همین الآن حدود 18 میلیون رأی مربوط به شماست، یک قدری کار کنیم، 20 میلیون رأی می‌شود!"

لاریجانی در بخش دیگری از خاطره همان روز درباره تحلیل دولت پس از انتخابات از علل ریزش آرای هاشمی می‌نویسد: «در حاشیه دولت برخی از دوستان عضو هیئت دولت درباره نحوه تعامل مجلس با دولت انتقاداتی داشتند. آقای محلوجی معتقد بود همین رفتار مجلس باعث شد که رأی آقای هاشمی در این دوره کم باشد. خیلی تعجب کردم که آرای آقای هاشمی را این قدر ساده مورد تجزیه و تحلیل قرار داده است... این نتایج معلول امور مختلفی است، از جمله بی‌توجهی به مشکلات مردم مثل گرانی، عدم توجه به افکار عمومی و کار با آن و برخی شعارهایی که آقای توکلی از آن بهره جستند و خیلی چیزهای دیگر و چندان ربطی به مواضع مجلس ندارد.»

اخطارهایی که نادیده گرفته شد

در مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری که برای اولین بار در حسینیه امام خمینی برگزارمی‌شد، حجت‌الاسلام سید احمد خمینی برایآخرین بار متن حکم تنفیذ رییس‌جمهور توسط رهبر انقلاب را قرائت کرد. متنی که در آن پس از تعریف از منتخب مردم به عنوان از سابقینِ اوّلینِ انقلاب و از حوارییّن امام راحل تذکرات فشرده اما قابل توجهی نیز داشت: «این فرصت را مغتنم شمرده، رئیس‌جمهور محترم و برادر گرامى خود را به آنچه توصیه‌ى همه‌ى انبیا و اولیاى مؤمنین است، توصیه مى‌کنم؛ یعنى رعایت تقوا و بى‌اعتنایى به زخارف دنیا و دوام ذکر الهى و اعتماد به قدرت حضرت احدیّت و ناچیز شمردن قدرت خود و همه‌ى قدرتمندان مادّى در برابر قدرت کامله‌ى الهى، و مهربانى با بندگان خدا و حُسنِ سلوک با مردم؛ به‌خصوص قشرهاى ضعیف که نیروهاى همیشه در صحنه‌ى انقلاب و صمیمى‌ترین یاران آنانند و حفظ موضع مستحکم همیشگى خود در برابر دشمنان و مخالفان و بدخواهان، و نیز به گزینش همکاران و مدیرانى که این معیارها را در آنان بازشناخته و ثبات قدم، استحکام روحیه و استقامت فکر آنان را آزموده باشند.»

در مراسم تنفیذ، سخنان رهبر انقلاب نیز خود حاوی تذکراتی دقیق بود که تنها به‌عنوان نمونه به بخشی از آن اشاره می‌شود: «چیزى که امروز، در دوران بازسازى، مسئولین کشور، همکاران دولت، مدیران درجه‌ى 2 و 3 در دستگاه‌هاى دولتى، تا پایین‌ترین رده‌ها، باید با دقّت مراقب باشند، این است که در این دوران بدانند خطر رسوخ و نفوذ فساد، جدّى و فلج کننده است... فرد مفسدى که دیگران را به وادى فساد مى‌کشاند، فساد مالى، فساد کارى، قرارهاى نامشروع و ناموجّه در زمینه‌هاى مسائل کارى کسى که انسان را تشویق مى‌کند و مى‌لغزاند به این سمت، از اول نمى‌گوید "من آمدم که شما را فاسد کنم." اوّل با یک عنوان موجّه؛ با یک چیز کوچک وارد میدان مى‌شود.»، «... من فقط یک جمله در باب سیاست‌هاى اقتصادى عرض کنم که بحمداللَّه، دولت عزیزمان برنامه‌ى اوّل را به اواخرش رساند و به زودى برنامه‌ى دوم را بعد از یک‌سال یا کمتر، شروع خواهد کرد. اساس در نظام اسلامى، عبارت است از رفاه عمومى و عدالت اجتماعى. فرق عمده‌ى ما با نظام‌هاى سرمایه‌دارى همین است...»

این هشدارها که باید در تنظیم هیئت وزیران مورد دقت قرارمی‌گرفت، در پیام نوروزی سال 1372 نیز بیان شده بود: «هدف اصلى در کشور ما و در نظام جمهورى اسلامى، عبارت از تأمین عدالت است و رونق اقتصادى و تلاش سازندگى، مقدّمه‌ى آن است. ما نمى‌خواهیم سازندگى کنیم که نتیجه‌ى این سازندگى یا نتیجه‌ى رونق اقتصادى، این باشد که عدّه‌اى از تمکّن بیشترى برخوردار شوند و عده‌اى فقیرتر شوند. این، به هیچ‌وجه مورد رضاى الهى و رضاى اسلام و مورد قبول ما نیست.»

تنها 2 هفته پس از تنفیذ در 27/5/1372، جلسه رأی اعتماد مجلس به 22 وزیر پیشنهادی هاشمی برگزار شد، در حالی که برخی از وزاری پیشنهادی نه تنها با شروط جامعه مدرسین که با خط مشی مورد تأکید رهبری نیز تنافر داشتند. 8 تغییر در فهرست پیشنهادی هاشمی نسبت به دولت اول لحاظ شده بود که البته یک مورد آن جابجایی ترکان از وزارت دفاع به وزارت راه بود. مجلس نیز تغییر نهم را با عدم رأی اعتماد به محسن نوربخش اعمال کرد که بلافاصله هاشمی برای او حکم معاون اقتصادی رییس جمهور را صادر کرد و اندکی بعد او بر کرسی رییس بانک مرکزی نشاند.

اهم رخدادها و فعالیت‌های این دوره را می‌توان اینگونه خلاصه کرد: تداوم بازسازی ویرانه‌های باقی مانده از دوران طاغوت و جنگ تحمیلی در زمینه‌های مختلف، شناسایی عراق به عنوان آغاز کننده‌ی جنگ، فروپاشی شوروی و ایجاد فضای جدید، تلاش برای توسعه اقتصادی و غفلت از دیگر عرصه‌ها، تهاجم جدی غرب علیه بنیان‌های فرهنگی، افزایش فاصله طبقاتی به‌خصوص بین برخی مسئولین با مردم، تشکیل اولین حزب دولت‌ساخته (کارگزاران سازندگی).

در این دوره نیز سفرهای خارجی رییس جمهور بسیار محدود و تنها به کشورهایی همچون ترکیه، ویتنام و ترکمنستان بود که در آن مقطع به‌واسطه دولت‌هایشان روابط گرمی با ایران داشتند. ناطق نوری در خاطرات خود، نگرانی هاشمی از چگونگی برخورد دیگر کشورها را دلیل اصلی این کمبود سفرهایی می‌داند؛ سفرهایی که طبیعتاً به تعامل بیشتر کشور در عرصه سیاست خارجی باید منجر می‌شد. در این دوره، روابط ایران و اروپا نیز چنان مسیری را پیمود که با بهانه‌تراشی اروپا و اتهام مضحک دادگاه میکونوس و تلاش لابی‌های صهیونیستی، در زمستان 1375 سفیران اروپایی تهران را ترک کردند و روسیه به اروپا وعده داد در صورت حمله به ایران، آن‌ها را همراهی خواهد کرد و حتی 8 کشور عربی نیز ایران را به حمله نظامی تهدید کردند.

در پایان نیمه دوم سال 1375، بدهی خارجی ایران مبلغ 20 میلیارد و 396 میلیون دلار اعلام شده و بنا بر گزارش‌های رسمی منتشر شده، مردم ایران در آن زمان با نتایج و آثار تورم 50 درصدی بی‌سابقه هنوز دست و پنجه نرم می‌کردند. شاید بتوان دغدغه غالب دولت ششم را توسعه اقتصادی با نسخه‌های صندوق بین المللی پول و بانک جهانی دانست که به این نتایج منجر شده بود.

جالب آنکه رهبری نیز در دیدار پایان

/ 13 نظر / 12 بازدید
نمایش نظرات قبلی
احسان

چون نظر امام ره بر میرحسین مثیت بوده باید آن قائله را مختونه فرض کنیم و براساس دستور ایشان حال افراد را مد نظر قرار دهیم. این منصفانه ترین راه نقد میرحسین موسوی است. هنوز باید منتظر دیدگاههای او ماند. برچسب زدن درست نیست. بلوغ سیاسی و تعهدات شرعی را فراموش نکنیم تو را به جان مولا

جلال

اگر شما بياد نداريد،مابياد داريم كه علت اصلي استعفاي جناب آفاي موسوي دخالت ديگران ازجمله آفاي محمدجواد لاريجاني در مذاكرات براي صلح بدون اطلاع دولت و شخص نخست وزير بود و عامل پذيرش قطعنامه اين آفايان و نامه محسن رضايي بود والا دولت آفاي موسوي به تبعيت از حضرت امام خواهان ادامه جنگ بود.

احمد قدیری ابیانه

مطلب خوبی بود. فقط چرا محدود به دور دوم ریاست جمهوری است؟ خوب است این مطالب راجع به همه ی دوران ریاست جمهوری نوشته شود. در ضمن آقای هاشمی به طور همزمان رئیس جمهور و رئیس مجمع تشخیص بود.

سید محمد رضا

با عرض سلام خیلی متاسفم از این که در سایتی که نام شخصیت مبارز و انقلابی شهید رجایی را یدک میکشد و داعیه دفاع از حق و عدالت را دارد این چنین مغرضانه تاریخی که همه ما ان را در خاطر داریم رنگ و لعابی نا خوشایند میگیرد و گویی دوران ریاست جمهوری آیت الله هاشمی رفسنجانی که بدون شک از تمام مسولین فعلی دولت اقای احمدی نژاد انقلابی تر و دلسوزتر و مدبرانه تر عمل کردند دورانی تیره و تار نشان داده میشود.اگر مایل باشید پیشنهاد میکنم موارد زیر را هم که آقایان در حال حاضر مایه مباهات خود میدانند عرضه کنید که بنیان اولیه و اساس آن را چه کسی و چه دورانی بنا نهاد: 1- بحث سیستم دفاعی کشور 2-ماهواره 3-شروع مجدد تحقیقات هسته ای به جد 4-راه آهن اصفهان شیراز 5-گسترش اصولی دانشگاه پیام نور 6- سد دوستی و صدها طرح و پروژه عمرانی دیگر ...نمیدانم در متن خود اشاره کردید به جمله مهم مقام معظم رهبری در 2 خردا 76 که فرمودند :^برای من کسی مثل آقای هاشمی نمیشود ولی برای ملت ایران انشاالله بهتر هم خواهد شد و رحمت خدا واسعه است.^امید انکه بدانیم و بیشتر ایمان بیاوریم که گفتار و عمل ما روزی بر کفه ترازوی انصاف الهی خواهد بود و این که^ ولاتزر واز

ehsan

salam.mikhastam bedonam shoma in arshive rozname haro az koja tahiye kardid.? arshiv shakhsi hast?

فرید صلواتی

محمد مهدی اسلامی عزیز سلام سال جديد را تبريك گفته و براي شما وخانواده محترمتان آرزوي سلامتي و موفقيت مي كنم[گل][خداحافظ]

محمد مهدی پوینده

با سلام وبلاگ «عصر انتظار» با يادداشت جديدي با عنوان «مجلس و اصلاح الگوي مصرف» به روز شد. منتظر نظرات و راهنمايي هاي شما دوستان گرامي هستم. چنانچه تا كنون در نظر سنجي وبلاگ شركت نكرده ايد لطفا در نظرسنجي نيز شركت فرماييد. همچنين با عضويت در خبرنامه‌ي وبلاگ، آخرين اخبار وبلاگ براي شما ارسال خواهد شد. www.pouyandeh.mihanblog.com با تشكر از توجه شما ايام به كام محمد مهدي پوينده

محمد

در قالب تاریخ و با بیانی شیوا وراجی زیاد کردید.

mojtabah

سلام، آقای احمدی‌نژاد یک طوری رفتار می‌کند که انگار انتخابات را خودش تنها برد . آقای احمدی‌نژاد باید بدانند به جای فوتبال بازی باید به حضور جلسهٔ هیأت دولت در قم می‌رفتند. آقای احمدی‌نژاد باید بداند که ما بسیجیها تنها گروهی بودیم و هستیم که تنبیه فتنگران را شخصا به دست گرفتیم حتی اگر عکسهای ما را با اسلحه همه جا پخش کردند. ما قوای امام زمانیم نه قوای آقای احمدی‌نژاد ما حکم خدا را اجرا می‌کنیم حالا هر کس رئیس جمهور باشه. درود بر ولایت فقیه. شرم بر افتخار و اعتبار طلبان.

bahara

سلام امیدوارم که بالاخره مسئولین و روسای مملکتمون به عقل رسیده باشند و دست از بازی کردن با نیروی اتمی‌ کشیده باشند. این ژاپنیها که انقدر وارد بودند بدبخت شدند حالا چه برسد به ما که کارشناسانمون یه سری روسی هستند که مثل چینیها و ژاپنیها به خدا ایمان ندارند حالا چطور میشه دلشون به حال ما بسوزه.این همه نفت داریم این همه سد داریم اما تا مردم را به پودر تبدیل نکنند ول کن نیستند. من فدای ولایت فقیه و رهبرم نه این دولتیها.